Mỗi khi gần đến thời điểm tuyển sinh đại học, các cố vấn tuyển sinh lại chứng kiến một kịch bản quen thuộc: Học sinh lớp 12 mở biểu đồ thống kê quan sát xem học sinh khóa trước của trường mình đã được nhận, bị từ chối hoặc nằm trong danh sách chờ ở những đại học nào. Và như một phản xạ tự nhiên, các em nhanh chóng dò tìm xem ngôi trường trong mơ của mình nằm ở đâu trên biểu đồ ấy. 

Khi nhìn thấy ai đã được nhận vào năm ngoái, học sinh bắt đầu lo lắng cho cơ hội của chính mình. Phản ứng gần như luôn giống nhau: nộp đơn vào nhiều trường hơn. Nhưng phần lớn những trường được bổ sung lại là các trường quá hơn là những lựa chọn phù hợp với mình.

Theo bà Norma Gutierrez hiện là một cố vấn tuyển sinh Đại học tại trường Trung học Minnetonka ở ngoại ô Minneapolis chia sẻ: “Danh sách của học sinh nào cũng dài hơn.” Từ năm 2019, tổng số đơn mà khối 12 với khoảng 900 học sinh nộp đã tăng gấp đôi, lên gần 7.000 đơn. Tuy nhiên, theo bà Gutierrez, “Các học sinh đều chọn nộp đơn vào những trường có mức độ cạnh tranh cao hơn.” Năm nào cũng vậy, một vòng lặp quen thuộc lặp đi lặp lại: một thế hệ phụ huynh mới tin rằng con mình là ngoại lệ, rằng các em sẽ vượt qua dù không có nhiều cơ hội thành công và được nhận vào Stanford hoặc một trường có thứ hạng cao  nào đó tương tự. 

Chính cách nghĩ này biến việc trúng tuyển vào các trường chọn lọc gắt gao thành một trò chơi. Luật chơi do các trường đại học đặt ra, được vận hành bởi các phòng tuyển sinh và về bản chất là bất lợi cho phần lớn học sinh. Dưới 10% thí sinh giành được giải thưởng là suất vào những trường tuyển chọn khắt khe nhất nước Mỹ. Chưa dừng lại ở đó, mỗi năm các trường hàng đầu còn liên tục thay đổi mục tiêu thông qua những yêu cầu mới. 

Sự thật là chúng ta đang tham gia vào một trò chơi đã được sắp đặt và đã đến lúc cần dừng lại. Dù thường xuyên nói về áp lực mà thanh thiếu niên phải chịu đựng, gia đình và cả các cố vấn vẫn là những người tích cực tham gia vào hệ thống này, đặc biệt ở tầng lớp khá giả và trung lưu cao, nơi nỗi lo tuyển sinh luôn ở mức cao. Chúng ta trao đổi mẹo tuyển sinh trên Reddit, tận dụng kỳ nghỉ để chèn thêm các chuyến thăm campus cho con và coi mỗi lá thư từ chối như bằng chứng rằng hệ thống này đang gặp vấn đề.

Nhưng cách nhìn ấy lại đang bỏ lỡ một bức tranh toàn cảnh hơn. Cuộc cạnh tranh căng thẳng mà chúng ta coi là bình thường thực chất được xây dựng trên một giả định sai lầm về giá trị thật sự của giáo dục đại học. 

Các trường Đại học có thứ hạng cao (với tỉ lệ nhận vô cùng thấp) đã thuyết phục nhiều người tin rằng khan hiếm đồng nghĩa với chất lượng, rằng tỷ lệ trúng tuyển càng thấp thì chất lượng giáo dục càng cao. Trong khi đó, chính hành vi của họ cho thấy nhiều quyết định thiên về thao túng thị trường hơn là phản ánh chất lượng học thuật hay bất kỳ hình thức tuyệt vời nào khác. 

Hãy nhìn vào những gì đã xảy ra trong mùa hè vừa qua. Vì lo ngại sinh viên quốc tế không kịp có visa để nhập học kỳ mùa thu, một số trường hàng đầu như Harvard, Columbia hay Rice đã gia hạn thời gian từ danh sách chờ. Một vài trường thậm chí đợi đến những phút cuối cùng của mùa tuyển sinh. Duke mở lại danh sách chờ vào cuối tháng 7 và nhận thêm khoảng 50 sinh viên, khi chỉ chưa đầy hai tuần trước khi sinh viên năm nhất vào ở ký túc xá. 

Điều phũ phàng hơn là nhiều học sinh trong danh sách chờ ấy đã nhập học ở nơi khác. Họ có thể đã có thời khóa biểu, bạn cùng phòng, đã tham gia buổi định hướng, thậm chí nhận được hóa đơn học phí đầu tiên. Danh sách chờ thực chất là công cụ mà các trường Đại học này dùng để kiểm soát tỷ lệ sinh viên thực sự nhập học, từ đó thiết kế hình ảnh về mức độ chọn lọc của mình. Giống như các hãng hàng không bán vé vượt số ghế, các trường dùng danh sách chờ như một nguồn dự phòng, giữ hàng trăm học sinh trong trạng thái chờ mà không tính họ vào tỷ lệ chấp nhận cho đến khi họ đồng ý nhập học. 

Hai mươi lăm năm trước, khi các thí sinh nộp ít đơn vào Đại học hơn, tỷ lệ sinh viên được nhận và thực sự theo học tại các trường khá tương đồng, vào khoảng 40%. Tuy nhiên, khi việc nộp đơn trở nên dễ dàng hơn thông qua một số hệ thống như Common App và hoàn toàn trực tuyến, học sinh bắt đầu rải đơn ngày càng rộng. Hệ quả là tỷ lệ sinh viên thực sự nhập học tại các trường tuyển chọn khắt khe tăng lên, trong khi ở nhiều trường khác, con số này lại giảm xuống. 

Gần ba thập kỷ trước, những trường như Brandeis, George Washington hay Syracuse có tỷ lệ sinh viên theo học tương đương Duke. Ngày nay, Duke đạt khoảng 60%, trong khi những trường kia giảm xuống quanh mức 20%. Mỗi năm, các trường như Syracuse buộc phải nhận nhiều sinh viên hơn để duy trì quy mô tuyển sinh, điều này làm họ trở nên ít cạnh tranh hơn vào năm sau. 

Theo thời gian, các trường tuyển sinh gắt gao dần tách khỏi phần còn lại của hệ thống. 

Vào thời điểm chuyển giao thiên niên kỷ, tỷ lệ sinh viên được nhận thực sự nhập học gần như tương đồng giữa các trường, bất kể mức độ chọn lọc. Điều đó ngày nay không còn đúng nữa. 

Nguồn: Bộ Giáo dục Hoa Kỳ, Trung tâm Thống kê Giáo dục Quốc gia. Lưu ý: Dựa trên tỷ lệ tuyển sinh năm 2021.

Trước đây, tỷ lệ sinh viên thực sự nhập học gần như không có mối liên hệ rõ ràng với mức độ chọn lọc. Nhưng ở thời đại này. điều đó đã thay đổi. Tỷ lệ này ngày càng được xem như một thước đo “quyền lực” và cũng là nỗi “ám ảnh” của các trường. Khi tỷ lệ sinh viên theo học giảm vì cuộc chơi của các trường danh tiếng, mức độ chọn lọc của các trường khác cũng bị kéo xuống. Nhưng nguyên nhân không hẳn do chất lượng của trường bị giảm sút.  Trải nghiệm học tập và chất lượng giảng viên tại George Washington hay Syracuse không thay đổi chỉ vì tỷ lệ sinh viên theo học của họ tăng hay giảm giữa các năm. 

Thế nhưng, chúng ta lại quen coi tỷ lệ trúng tuyển thấp và tỷ lệ sinh viên theo học cao như bằng chứng phản ánh chất lượng các trường. Trên thực tế, điều này chưa hẳn đúng.

Vậy chất lượng giáo dục thực sự được đánh giá thế nào? Trong nhiều thập kỷ, các nhà nghiên cứu tại Đại học Indiana đã đo lường một yếu tố quan trọng hơn tỷ lệ trúng tuyển rất nhiều: mức độ sinh viên thực sự gắn kết với việc học. Thông qua National Survey of Student Engagement, họ khảo sát hàng trăm nghìn sinh viên năm nhất và năm cuối về cách sử dụng thời gian, mức độ tương tác với giảng viên và những gì sinh viên cảm nhận mình học được từ đại học. Kết quả này cho thấy, trên 18 thước đo khác nhau về mức độ gắn kết học tập, sự chênh lệch giữa các tầng chỉ ở mức một đến hai điểm phần trăm đối với sinh viên năm nhất, và còn thu hẹp hơn nữa khi sinh viên bước vào năm cuối. 

Chẳng hạn, ở thước đo học tập bậc cao, tức những hoạt động thúc đẩy tư duy phản biện và phân tích, vốn là trung tâm của giáo dục đại học và đặc biệt quan trọng trong thời đại A.I, không ghi nhận khác biệt đáng kể về mặt thống kê giữa nhóm trường có tỷ lệ trúng tuyển dưới 20% và nhóm kế tiếp ở mức 20 đến 40%. Mức độ hài lòng chung của sinh viên năm cuối cũng chỉ chênh nhau khoảng 4 điểm phần trăm giữa nhóm chọn lọc nhất và nhóm ít chọn lọc nhất, tức nhóm có tỷ lệ trúng tuyển từ 80 đến 100%.

Xét trên toàn bộ các nhóm trường, sinh viên nhìn chung báo cáo những trải nghiệm tương tự nhau ở các khía cạnh cốt lõi của việc học. Tuy vậy, vẫn tồn tại những trường hợp khác biệt. 

• Nhóm trường có thứ hạng cao  (tỷ lệ trúng tuyển dưới 20%) 
• Nhóm trường chọn lọc (20%-40%) 
• Nhóm trường tương đối chọn lọc (40%-60%) 
• Nhóm trường ít chọn lọc (60%-80%) 
• Nhóm trường rất ít chọn lọc (trên 80%) 

Đánh giá của sinh viên năm cuối, dựa trên mức độ chương trình học nhấn mạnh vào: 

Tuy nhiên, mức độ tiếp cận các cơ hội lại có sự khác biệt rõ rệt hơn giữa các nhóm trường theo mức độ chọn lọc.

Nguồn: National Survey of Student Engagement, giai đoạn 2017–2023. Lưu ý: Điểm số được đo trên thang 0-60, dựa trên dữ liệu từ 975 cơ sở giáo dục. 

Nói cách khác, mức độ chọn lọc không đồng nghĩa với trải nghiệm học tập tốt hơn cho sinh viên. 

Chúng ta có thể không thay đổi được luật chơi, bởi các trường có thứ hạng cao  là bên đặt ra luật. Vì vậy, lựa chọn thực tế nhất là ngừng chơi. Điều này bắt đầu từ việc thừa nhận một sự thật đơn giản: với tỷ lệ trúng tuyển trung bình lên tới 77%, nước Mỹ có hàng trăm, thậm chí hàng nghìn trường nơi sinh viên hoàn toàn có thể nhận được một nền giáo dục tốt. 

Tuy nhiên, chính những công cụ chúng ta sử dụng lại khiến quá trình tìm trường trở nên tệ hơn. Các nền tảng tư vấn trực tuyến như Naviance hay Scoir chỉ hiển thị biểu đồ thống kê cho những trường đã có đủ học sinh từ trường trung học đó nộp đơn trong năm trước. Một nghiên cứu cho thấy học sinh có khả năng nộp vào các trường có biểu đồ thống kê cao hơn 20% so với những trường không có, qua đó tạo ra một vòng lặp tự củng cố và khiến việc khám phá những lựa chọn mới trở nên khó khăn hơn.

Một số trường trung học đang cố gắng phá vỡ vòng lặp này. Archer School for Girls, tọa lạc tại khu Brentwood giàu có của Los Angeles, vốn nổi tiếng là rất chú trọng độ chọn lọc, nhưng các cố vấn ở đây đã thử một cách tiếp cận khác. 

Thay vì tập trung giúp học sinh lớp 9 và 10 xây dựng những bộ hồ sơ hoàn hảo, họ dành nhiều thời gian để trò chuyện về điều học sinh thực sự mong muốn ở một môi trường đại học. Đến lớp 11, học sinh được yêu cầu nghiên cứu một trường đại học để thuyết trình trước bạn bè, với điều kiện không được chọn trong 75 trường phổ biến nhất tại Archer và chỉ tiết lộ tên trường ở phần cuối bài trình bày. Mục tiêu là tìm ra những viên ngọc ẩn, chuyển trọng tâm từ danh tiếng sang độ phù hợp và giúp học sinh mang những phát hiện này về trao đổi với phụ huynh, từ đó khởi động một quá trình lựa chọn dựa trên giá trị cá nhân thay vì bảng xếp hạng. 

Bước cuối cùng này có ý nghĩa then chốt. Khi phụ huynh thực sự thể hiện với con rằng họ coi trọng độ phù hợp hơn danh tiếng, áp lực của cuộc chạy đua sẽ giảm bớt, bởi quan điểm của phụ huynh có ảnh hưởng rất lớn đến toàn bộ quá trình chọn trường. Trong một khảo sát với hơn 3.000 phụ huynh, chỉ 16% cho biết danh tiếng là yếu tố quan trọng với họ, nhưng có tới 61% tin rằng điều đó quan trọng đối với những phụ huynh khác trong cộng đồng. 

Khoảng cách ấy nói lên rất nhiều về lý do vì sao việc bước ra khỏi cuộc chơi này lại khó đến vậy. Dù là do tự dối mình hay do sợ khác biệt với xung quanh, niềm tin rằng mọi người đều đang chạy theo danh tiếng khiến chúng ta lo rằng nếu chậm lại, con mình sẽ là người chịu thiệt. 

Và vì thế, trò chơi vẫn tiếp diễn.

APUS tin rằng mỗi học sinh đều xứng đáng tìm được một môi trường phù hợp nhất với con người, cách suy nghĩ và định hướng của mình. Trong một hệ thống tuyển sinh ngày càng phức tạp và cạnh tranh, điều quan trọng không phải là chơi giỏi hơn trong cuộc đua đã được sắp đặt, mà là hiểu rõ mình đang đứng ở đâu và lựa chọn con đường phù hợp.

Với hơn 10 năm kinh nghiệm đồng hành cùng học sinh Việt Nam, APUS luôn hướng dẫn các em xây dựng chiến lược ứng tuyển hiệu quả, viết bài luận thể hiện cá tính và tư duy độc lập, đồng thời lựa chọn trường học dựa trên giá trị và định hướng cá nhân. Các em có thể đặt lịch tư vấn 1:1 cùng đội ngũ chuyên gia của APUS tại đây để có cho mình những lời khuyên phù hợp nhé!