Sinh viên tốt nghiệp từ các trường đại học tư thục tinh hoa tại Mỹ thường đạt mức thu nhập cao nhất trong suốt sự nghiệp. Thế nhưng, khi nhìn vào khối tài sản tích lũy ở giai đoạn nghỉ hưu, họ lại không phải là nhóm sở hữu nhiều tài sản nhất. Nghe có vẻ nghịch lý, nhưng đây là kết luận được rút ra từ một bài toán tài chính thực tế của một phụ huynh tại Denver khi cân nhắc khoản học phí hơn 400.000 USD cho bốn năm học của con tại Cornell University.

Đặt bài toán này bên cạnh nghiên cứu mới nhất của các nhà kinh tế học Raj Chetty, David Deming và John Friedman (cập nhật tháng 8/2025), chúng ta có thêm một góc nhìn đáng suy ngẫm về giá trị thực sự của giáo dục tại các đại học tinh hoa.

Có lẽ, câu hỏi mà các gia đình nên đặt ra không còn là: “Liệu một trường đại học top đầu có tốt hay không?”. Thay vào đó là: “Trường đó mang lại giá trị lớn hơn phương án khác đến mức nào, và liệu giá trị ấy có tương xứng với chi phí, cơ hội và những đánh đổi mà cả gia đình phải bỏ ra hay không?”

Ba kịch bản từ một bài toán tài chính có thật

Gia đình anh T thuộc nhóm phải chi trả toàn bộ học phí mà không nhận được bất kỳ khoản hỗ trợ tài chính nào. Bốn năm học của người con lớn tại Cornell University tiêu tốn hơn 400.000 USD. Đứng trước khoản đầu tư này, anh bắt đầu tự hỏi: liệu đây có thực sự là một quyết định tối ưu về mặt tài chính, nhất là khi chỉ hai năm nữa, người con thứ hai cũng sẽ bước vào một trường đại học nghệ thuật với chi phí không hề thấp?

Là một người làm kinh doanh, anh quyết định xây dựng ba kịch bản cho cùng một đứa trẻ có năng lực như con mình.

Kịch bản thứ nhất: học nghề thợ điện từ năm 18 tuổi, sử dụng toàn bộ số tiền lẽ ra dành cho học phí để đầu tư vào quỹ chỉ số, sau đó tích lũy kinh nghiệm và mở công ty riêng.

Kịch bản thứ hai: theo học một trường đại học tư thục tinh hoa như Cornell University với toàn bộ học phí tự chi trả, rồi làm việc trong môi trường doanh nghiệp sau khi tốt nghiệp.

Kịch bản thứ ba: theo học một trường đại học công lập trọng điểm theo chương trình Honors với học bổng dựa trên thành tích. Khoản tiền tiết kiệm được so với Cornell tiếp tục được đầu tư vào quỹ chỉ số ngay từ năm 18 tuổi.

Để đảm bảo tính công bằng, cả ba kịch bản đều được mô hình hóa với cùng các giả định: thời gian từ 18 đến 57 tuổi (39 năm), cùng sinh sống tại Denver, tiết kiệm 10% thu nhập mỗi năm và đầu tư vào chỉ số S&P 500 với mức sinh lời danh nghĩa 8%/năm. Sau khi điều chỉnh theo lạm phát 3%/năm, tỷ suất sinh lời thực còn khoảng 4,85%. Toàn bộ kết quả đều được quy đổi về sức mua hiện tại.

Kết quả thu được khá bất ngờ.

– Học nghề: tài sản tích lũy khoảng 3,2 triệu USD.

– Đại học tư thục tinh hoa: khoảng 1 triệu USD.

– Đại học công lập trọng điểm (Honors): khoảng 2,3 triệu USD.

Điều đáng chú ý là người tốt nghiệp trường tư thục tinh hoa lại là người có mức thu nhập cao nhất, đạt khoảng 233.000 USD/năm ở giai đoạn đỉnh cao sự nghiệp. Tuy nhiên, họ cũng là người sở hữu khối tài sản tích lũy thấp nhấttrong cả ba kịch bản.

Nguyên nhân không nằm ở mức lương, mà nằm ở chi phí cơ hội của dòng tiền.

Khoản hơn 400.000 USD chi trả học phí từ năm 18 tuổi đồng nghĩa với việc số tiền đó không bao giờ được đưa vào vòng quay đầu tư. Trong suốt gần bốn thập kỷ tiếp theo, người tốt nghiệp Cornell chỉ tích lũy tài sản chủ yếu từ thu nhập lao động, trong khi không có nguồn vốn ban đầu nào được hưởng lợi từ sức mạnh của lãi kép.

Ngược lại, ở kịch bản trường công lập trọng điểm, khoảng 250.000 USD tiết kiệm được nhờ học bổng được đầu tư ngay từ năm 18 tuổi. Sau 39 năm với mức sinh lời thực khoảng 4,85%/năm, riêng khoản vốn này đã tăng lên gần 1,5 triệu USD, trước khi cộng thêm phần tài sản hình thành từ thu nhập sau khi đi làm.

Điều đáng suy ngẫm là khoảng cách hơn 1,3 triệu USD giữa hai kịch bản gần như không đến từ chênh lệch thu nhập sau tốt nghiệp, mà chủ yếu đến từ việc một khoản vốn lớn có hay không được đưa vào đầu tư từ rất sớm.

Nói cách khác, lãi kép không quan tâm bạn tốt nghiệp trường nào. Điều duy nhất nó quan tâm là tiền của bạn bắt đầu làm việc từ thời điểm nào.

Nghiên cứu Chetty: khi nào trường tinh hoa thực sự tạo ra lợi thế?

Đặt cạnh bài toán của anh T là nghiên cứu của nhóm Raj Chetty, David Deming và John Friedman, vừa được cập nhật vào tháng 8 năm 2025. Nhóm nghiên cứu dùng dữ liệu thuế liên bang và hồ sơ tuyển sinh thực tế của 2,4 triệu học sinh để đo lường tác động của nhóm Ivy Plus, gồm 12 trường đại học tinh hoa: 8 trường Ivy League cộng thêm Stanford, MIT, Duke và Chicago.

Câu hỏi trung tâm của nghiên cứu là: bản thân việc học tại trường tinh hoa có tạo ra lợi thế thực sự, hay chỉ phản ánh rằng học sinh bước vào đó vốn dĩ đã xuất sắc sẵn từ đầu? Để bóc tách hai điều đó, nhóm nghiên cứu dùng dữ liệu từ danh sách chờ, so sánh trong nhóm học sinh có năng lực tương đương nhau giữa người may mắn được nhận vào phút chót và người không.

Kết quả chỉ ra tác động nhân quả rất cụ thể: so với những học sinh tương đương chọn vào trường công lập hàng đầu của tiểu bang, sinh viên học trường tinh hoa có xác suất lọt vào nhóm 1% thu nhập cao nhất cao hơn 50%, cơ hội vào các trường cao học danh tiếng tăng gần gấp đôi, và khả năng được nhận vào các tập đoàn lớn toàn cầu cao gấp 2,5 lần. Đây là tác động nhân quả thực sự, không phải tương quan ngẫu nhiên.

Nhưng phần đáng chú ý nhất của nghiên cứu nằm ở một khía cạnh khác: tác động nhân quả đó không đồng đều với tất cả mọi người, mà phụ thuộc rất lớn vào phương án dự phòng của từng học sinh. Nếu một học sinh ở California có lựa chọn thay thế mạnh như Berkeley hay UC San Diego, hoặc một học sinh ở Pennsylvania có trường danh dự hệ công lập như Schreyer thuộc Đại học Bang Pennsylvania, thì khoảng cách lợi ích giữa trường tư tinh hoa và trường công lập bị thu hẹp đáng kể.

Điều này liên hệ trực tiếp đến trường hợp của anh T. Con trai anh có một phương án dự phòng cực kỳ vững chắc là Đại học California tại Davis, ngôi trường xếp thứ hai thế giới về ngành nông nghiệp và môi trường, đúng ngành cậu theo đuổi. Theo lập luận của Chetty, khi phương án dự phòng đã mạnh và đúng thế mạnh ngành nghề, giá trị gia tăng mà Cornell mang lại sẽ nhỏ hơn đáng kể so với con số trung bình mà các nghiên cứu công bố. Điều đó cũng lý giải tại sao khoản chênh lệch học phí khoảng 215.000 đô la giữa Cornell và trường công lập, nếu được đầu tư từ năm 18 tuổi, đến năm 57 tuổi sẽ sinh lời thành xấp xỉ 1,4 triệu đô la.

Nghiên cứu còn tìm thấy thêm một điều quan trọng hơn cả con số tác động trung bình. Ba yếu tố tạo ra lợi thế tuyển sinh lớn nhất cho các gia đình giàu có là: diện con em cựu sinh viên (legacy), tuyển thẳng vận động viên (recruited athletes), và hồ sơ ngoại khóa được đầu tư nhiều tiền bạc. Điều đáng kinh ngạc là cả ba yếu tố mang tính đặc quyền này lại không hề có tương quan với kết quả đầu ra tốt hơn sau khi ra trường. Học sinh được nhận nhờ ba diện ưu tiên này không kiếm được nhiều hơn, không vào cao học tinh hoa hay tập đoàn danh tiếng nhiều hơn so với những bạn cùng trường nhập học hoàn toàn bằng thực lực học tập.

Chỉ số duy nhất thực sự dự báo thành công sau đại học chính là năng lực học thuật, thể hiện qua điểm số các kỳ thi chuẩn hóa và xếp hạng học tập ở trường cấp ba. Điều này có nghĩa là: nếu một đứa trẻ vào trường tinh hoa nhờ diện con em, nhờ thể thao được tuyển thẳng, hay nhờ hồ sơ ngoại khóa được đánh bóng qua nhiều năm bằng tiền, thì lợi ích thực tế từ tấm bằng đó sẽ nhỏ hơn rất nhiều so với một học sinh vào trường bằng chính thực lực. Giá trị của một ngôi trường đỉnh cao chỉ tối ưu thật sự khi đón được học sinh đi lên bằng thực lực, có mục tiêu rõ ràng và biết cách tận dụng tài nguyên của trường.

Khi nào nên và khi nào không nên trả toàn bộ học phí?

Từ bài toán tài chính của gia đình anh T kết hợp với các nghiên cứu gần đây, có thể rút ra một khung tham chiếu giúp phụ huynh cân nhắc quyết định đầu tư vào giáo dục đại học.

Việc chấp nhận chi trả toàn bộ học phí cho một trường đại học tinh hoa thường đáng cân nhắc khi đồng thời đáp ứng bốn điều kiện.

Thứ nhất, học sinh trúng tuyển bằng chính năng lực học tập và hồ sơ của mình, thay vì phải đánh đổi bằng những khoản chi phí vượt quá khả năng tài chính của gia đình.

Thứ hai, ngành nghề các em theo đuổi thực sự hưởng lợi từ mạng lưới cựu sinh viên, danh tiếng và cơ hội tuyển dụng mà các trường tinh hoa mang lại. Đây thường là các lĩnh vực như tài chính đầu tư (Investment Banking), tư vấn chiến lược (Management Consulting), luật tại các hãng luật lớn hoặc một số ngành có tính cạnh tranh rất cao.

Thứ ba, không có một phương án thay thế tương đương, chẳng hạn như một trường công lập trọng điểm hoặc chương trình Honors có chất lượng đào tạo mạnh trong đúng lĩnh vực đó.

Và cuối cùng, điều kiện tài chính của gia đình đủ vững vàng để khoản đầu tư này không ảnh hưởng đến kế hoạch nghỉ hưu của cha mẹ hoặc khiến con phải tốt nghiệp với gánh nặng nợ vay quá lớn.

Một trường hợp đặc biệt cũng cần được cân nhắc là khi học sinh định hướng theo con đường nghiên cứu và học lên bậc tiến sĩ. Trong đa số trường hợp, thành tích nghiên cứu, kinh nghiệm làm việc với giảng viên, công bố khoa học và kết quả học tập thường có ảnh hưởng lớn hơn tên trường đại học. Tuy nhiên, nếu một trường tinh hoa giúp mở ra cơ hội tiếp cận những phòng thí nghiệm, giáo sư hoặc chương trình tiến sĩ hàng đầu mà các lựa chọn khác khó có thể mang lại, thì lợi thế đó hoàn toàn có thể tạo ra giá trị xứng đáng với khoản đầu tư.

Ngược lại, phụ huynh nên cân nhắc thận trọng trước khi chi trả toàn bộ học phí nếu đã có một lựa chọn thay thế chất lượng cao với chi phí thấp hơn, đặc biệt là các trường công lập trọng điểm hoặc chương trình Honors trong cùng lĩnh vực. Điều này cũng đúng với những ngành nghề mà năng lực thực tế, kinh nghiệm, hồ sơ nghiên cứu và thành tích cá nhân được đánh giá cao hơn tên trường.

Quan trọng hơn cả, nếu khoản học phí phải đánh đổi bằng quỹ hưu trí, tài sản tích lũy hoặc sự ổn định tài chính lâu dài của gia đình, thì đó là một chi phí cơ hội cần được cân nhắc rất kỹ. Một quyết định giáo dục tốt không chỉ giúp con có nhiều cơ hội hơn trong tương lai, mà còn cần đảm bảo sự bền vững về tài chính cho cả gia đình.

Khi học phí niêm yết không phải học phí thực tế

Có một điểm rất quan trọng mà cả bài toán tài chính của anh T và các nghiên cứu nêu trên chưa phản ánh đầy đủ: học phí niêm yết không phải lúc nào cũng là học phí mà gia đình thực sự phải chi trả.

Đối với nhiều trường đại học tinh hoa tại Mỹ, chính sách hỗ trợ tài chính (need-based financial aid) đã thay đổi đáng kể trong những năm gần đây. Chẳng hạn, các trường như Harvard, Princeton hay MIT hiện miễn toàn bộ học phí cho nhiều gia đình có mức thu nhập khoảng 200.000 USD/năm. Khi đó, bài toán tài chính sẽ hoàn toàn khác, bởi chi phí cơ hội của khoản học phí gần như không còn.

Vì vậy, trước khi loại một trường khỏi danh sách chỉ vì mức học phí niêm yết, phụ huynh nên dành vài phút sử dụng Net Price Calculator trên website của từng trường để ước tính chi phí thực tế. Rất nhiều gia đình chỉ biết mình đủ điều kiện nhận hỗ trợ tài chính sau khi thực hiện bước này.

Quay trở lại câu chuyện của anh T, anh cho rằng quyết định cho con học Cornell không đơn thuần là một khoản đầu tư tài chính, mà còn là lựa chọn dành cho một trải nghiệm giáo dục đặc biệt. Bốn năm học trong một môi trường học thuật đầy thử thách, được đồng hành cùng những người bạn xuất sắc, tiếp cận các giáo sư và nhà nghiên cứu hàng đầu, cũng như xây dựng một mạng lưới quan hệ chất lượng là những giá trị rất khó đo lường bằng tiền.

Chính vì vậy, bài toán lựa chọn trường đại học không nên được nhìn dưới góc độ “có lời” hay “lỗ vốn”. Thay vào đó, điều quan trọng là xác định giá trị gia tăng mà một ngôi trường mang lại so với phương án thay thế.

Nói cách khác, câu hỏi không còn là: “Trường này có tốt hay không?” Bởi phần lớn những trường các em đang cân nhắc đều là những lựa chọn chất lượng.

Câu hỏi quan trọng hơn là: “Ngôi trường này tốt hơn phương án dự phòng bao nhiêu trong đúng lĩnh vực con muốn theo đuổi, và liệu phần giá trị gia tăng đó có tương xứng với khoản chi phí mà gia đình sẽ phải bỏ ra?”

Đó là bài toán mà mỗi gia đình sẽ có một đáp án khác nhau.

Nếu quý phụ huynh mong muốn đánh giá cụ thể từng phương án dựa trên năng lực học tập của học sinh, định hướng ngành nghề và điều kiện tài chính của gia đình, APUS sẵn sàng đồng hành thông qua các buổi tư vấn 1:1 để cùng xây dựng lộ trình phù hợp và hiệu quả nhất. Các anh/chị phụ huynh và các bạn học sinh có thể đặt lịch tư vấn 1:1 cùng APUS tại đây nhé.